Η Ελευθερία του Λόγου

[Apomakros]

"εύδαιμον το ελεύθερον, το δε ελεύθερον έμψυχον"
Θουκυδίδης

Μιλώντας γι ελευθερία λόγου, εννοούμε συνήθως την ελευθερία στην έκφραση της σκέψης. Λογικά όμως η έκφραση της σκέψης προϋποθέτει διαμορφωμένη σκέψη (Λόγος = Σκέψη). Απαιτεί επίσης δυνατότητα μετάδοσης και δυνατότητα επικοινωνίας. Έτσι το θέμα ελευθερία λόγου, έχει δύο όψεις:

Πρώτη όψη: Η διαμόρφωση της σκέψης.
Δεύτερη όψη: Η έκφραση και η μετάδοση της σκέψης.

Στην εποχή των δικτύων, στην εποχή μας, τα θέματα αυτά έχουν αποκτήσει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, που τα καθιστούν επίκαιρα.

ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ της σκέψης, σημαίνει ανάπτυξη των πνευματικών μηχανισμών πρόσληψης παραστάσεων της αντικειμενικής πραγματικότητας. Και ασφαλώς είναι θεμελιακή για την ελευθερία του λόγου. Πράγματι, χωρίς αυτή δεν υπάρχει σκέψη και συνεπώς δεν υπάρχει πρόβλημα έκφρασής της.

Θετικοί παράγοντες για την διαμόρφωση της σκέψης αποτελούν οι εγγενείς πνευματικές δυνάμεις του ανθρώπου, αλλά και η εξωγενετική κληρονομικότητα του ανθρώπου. Δηλαδή η παιδεία, όχι μόνο με την εκπαιδευτική της έννοια, αλλά και με την γενικότερη πολιτισμική της διάσταση. Την παιδεία που παρέχεται από το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον. Θετικός παράγων είναι επίσης και η δυνατότητα ελεύθερης επιστημονικής έρευνας.

Αντίθετα, δυσχεραίνεται και εμποδίζεται η διαμόρφωση της σκέψης από την ύπαρξη συνθηκών φόβου και συνθηκών μισαλλοδοξίας, γιατί αυτές οι συνθήκες παραμορφώνουν την αλήθεια. Περιορίζεται επίσης η ελευθερία διαμόρφωσης της σκέψης άμεσα μεν από την λογοκρισία, έμμεσα δε και περισσότερο επικίνδυνα από την προπαγάνδα. Ιδίως από την έντεχνη και με επιστημονικές προδιαγραφές προπαγάνδα.

Σήμερα δεν καίγονται βιβλία, όπως γινόταν στο Μεσαίωνα από την Ιερά Εξέταση. Αντίθετα, με εκατομμύρια βιβλία, με πολυσέλιδες εφημερίδες, με κατακλυσμό τηλεοπτικών προγραμμάτων, επιδιώκεται σήμερα -και μέχρις ενός βαθμού επιτυγχάνεται- να καμφθεί και να διαμορφωθεί η από άλλες αιτίες ασθενής βούληση των αναγνωστών και των ακροατών έτσι ώστε να πιστεύουν και να εκφράζουν αυτοί ελεύθερα μεν, απόψεις όμως τις οποίες όμως άλλοι θέλησαν να διαμορφώσουν και να εκφράσουν μέσω αυτών.

Οι περιορισμοί και οι απαγορεύσεις στην διαδικασία διαμόρφωσης της σκέψης δεν έχουν βέβαια την ίδια επίδραση σε διάφορες κοινωνικές ομάδες ή σε διάφορους τομείς κοινωνικής έκφρασης. Ούτε επίσης οι περιορισμοί έχουν απόλυτη καταλυτική επίδραση. Έτσι για παράδειγμα: Άλλη επίδραση έχουν οι περιορισμοί στην διαμόρφωση της πολιτικής σκέψης και άλλη επίδραση έχουν στην παραγωγή ενός καλλιτεχνικού έργου.

Εξάλλου, πολλές φορές (όχι πάντοτε) η σκέψη διαμορφώνεται ακόμη και πίσω από τα σίδερα της φυλακής και πολλά αριστουργήματα του πνευματικού πολιτισμού της ανθρωπότητας γράφτηκαν κάτω από συνθήκες απόλυτου δεσποτισμού και κυριαρχίας της βίας. "Η ελευθερία, έλεγε ο Γκάντι, πρέπει να αναζητηθεί συχνά ανάμεσα στους τοίχους των φυλακών, κάποτε επάνω στο ικρίωμα, ποτέ στις αίθουσες των συμβουλίων, στα δικαστήρια ή στα σχολεία".
Ένας λόγος βέβαια ειπωμένος σε ορισμένο τόπο και χρόνο, που όμως δεν αναιρεί την μεγάλη σημασία που έχει η ελευθερία πρόσβασης στην αλήθεια και η ανεμπόδιστη ανάπτυξη των ατομικών μηχανισμών και ικανοτήτων πρόσληψης της αλήθειας σε μια ελεύθερη κοινωνία, σαν μια ευνοϊκή προϋπόθεση στη διαμόρφωση της σκέψης.




Oι περισσότεροι νομίζω πρέπει να λάβουμε ως αφετηρία τη διαπίστωση ότι χωρίς περιορισμούς που επιβάλλονται από το σεβασμό της ελευθερίας του άλλου, δεν υπάρχει ελευθερία.



(Συνεχίζεται)

[Apomakros]

Η ελευθερία του λόγου δεν είναι μόνον θέμα διαμόρφωσης της σκέψης. Δεν είναι μόνο θέμα δυνατοτήτων ελευθερίας του λόγου. Είναι και θέμα έκφρασης και μετάδοσης της σκέψης. Είναι δηλαδή και θέμα δικαιωμάτων. Δικαιωμάτων που παρέχει η πολιτεία για την κατοχύρωση της ελευθερίας του λόγου.

Στη νομοθεσία μας υπάρχουν διατάξεις δύο ειδών: Από τη μια μεριά, διατάξεις που κατοχυρώνουν την ελευθερία της έκφρασης και μετάδοσης της σκέψης και από την άλλη μεριά διατάξεις που επιβάλλουν όρια στην ελευθερία αυτή.

Ειδικότερα:

Στο ισχύον Σύνταγμα υπάρχουν οι εξής διατάξεις:

Άρθρο 14 σύμφωνα με το οποίο καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, εγγράφως και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρώντας τους νόμους του Κράτους. Ο τύπος είναι ελεύθερος. Η λογοκρισία και κάθε άλλο προληπτικό μέτρο απαγορεύονται. Κατ' εξαίρεση επιτρέπεται η κατάσχεση, με παραγγελία του Εισαγγελέα, μετά την κυκλοφορία: α) Για προσβολή της Χριστιανικής και κάθε άλλης γνωστής θρησκείας, β) Για προσβολή του Προσώπου του Προέδρου της Δημοκρατίας, γ) Για δημοσίευμα που αποκαλύπτει ορισμένες πληροφορίες για τις ένοπλες δυνάμεις, ή το οποίο σκοπεί την βίαιη ανατροπή του πολιτεύματος ή στρέφεται κατά της εδαφικής ακεραιότητας του Κράτους, δ) Για άσεμνα δημοσιεύματα, κατά τις υπό του νόμου οριζόμενες περιπτώσεις.

Περιοριστικές είναι επίσης οι διατάξεις του Ποινικού Κώδικα που αφορούν τιμωρούμενες μορφές έκφρασης λόγου, όπως οι διατάξεις που τιμωρούν την εξύβριση, την δυσφήμηση, αφού και αυτές οι πράξεις αποτελούν μορφές έκφρασης με λόγο γραπτό ή προφορικό.

Ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας (ΚΠΔ) καθιερώνει τις αρχές ενός πειθαρχημένου, αλλά ελεύθερου διάλογου ανάμεσα στα όργανα της συντεταγμένης πολιτείας, τους δικαστές, αφενός, και του κατηγορουμένου, αφετέρου. Κατηγορούμενος ο οποίος πιθανώς να μην είναι απλώς παραβάτης, αλλά συνειδητός αρνητής της έννομης τάξης. Αποτελεί για τούτο ο ΚΠΔ στο σύνολό του κατοχύρωση της ελευθερίας του λόγου.

Αξίζει εδώ να σημειωθεί, εξ αφορμής της πιο πάνω αναφοράς στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, ότι ελεύθερη έκφραση δεν σημαίνει μόνο ελευθερία στην εξωτερίκευση και μετάδοση της σκέψης, αλλά και ελευθερία στην μη μετάδοση της σκέψης. Ελευθερία σιωπής. Καμμιά φορά μάλιστα συμβαίνει η σιωπή να έχει ειδικό βάρος μεγαλύτερο από το βάρος οιουδήποτε λόγου.

Ο Αλμπέρ Καμύ μάλιστα έγραφε χαρακτηριστικά ότι "...είναι κανείς περισσότερο άνδρας με εκείνα που αποσιωπά παρά με εκείνα που λέγει". Και κανένας ασφαλώς δεν ξεχνά αγωνιστές της ελευθερίας που με θυσία της σωματικής τους ακεραιότητας ή της ζωής τους διάλεξαν τη σιωπή.

Εμπνεόμενη από φιλελεύθερες αρχές η ποινική μας νομοθεσία στη διάταξη του άρθρου 273 του ΚΠΔ αναγνωρίζει στον κατηγορούμενο το δικαίωμα αρνήσεως απαντήσεως, το δικαίωμα σιωπής. Εξ άλλου στο άρθρο 222 ΚΠΔ αναγνωρίζεται στους συγγενείς του κατηγορουμένου το δικαίωμα αρνήσεως της μαρτυρίας.

Με τα δικαιώματα αυτά γίνεται αντιληπτό ότι επιτυγχάνονται δύο στόχοι: Κατοχυρώνεται η ελευθερία της εκφράσεως και μεταδόσεως των σκέψεων, θετικά ή αρνητικά, δηλαδή η ελευθερία του λόγου. Συγχρόνως όμως τοποθετούνται φραγμοί στις όχι σπάνιες επιδιώξεις των προανακριτικών οργάνων να αποσπάσουν την ομολογία με αθέμιτα ή βάρβαρα μέσα, όπως είναι οι βασανισμοί και εκβιασμοί. Και τίθεται έτσι η αρχή ότι η αναζήτηση της αλήθειας δεν είναι το ύψιστο των αγαθών, ώστε να επιδιώκεται σε βάρος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ή, με άλλη διατύπωση, το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου κατοχυρώνει, πρέπει να κατοχυρώνει, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Αλλά και τα ένδικα μέσα, που προβλέπονται και επιτρέπονται από τη δικονομία, κατά σπουδαίων πράξεων, κατά των αποφάσεων των δικαστηρίων, είναι μια σπουδαία κατοχύρωση της ελευθερίας του (αντι)λόγου.

Το Αστικό Δίκαιο επίσης κατοχυρώνει την ελευθερία του λόγου με την προστασία του λόγου σαν αντικείμενο πνευματικής ιδιοκτησίας.

Οι διεθνείς διακηρύξεις και οργανώσεις: Η προστασία του δικαιώματος της ελευθερίας του λόγου προβλέπεται και από διεθνείς συμβάσεις, όπως είναι η Σύμβαση της Ρώμης (ΕΣΔΑ), που αποτελεί θεμέλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αποτελεί επίσης μέλημα διεθνών οργανώσεων, όπως είναι η Διεθνής Αμνηστία, που προστατεύει τους πολιτικούς κρατούμενους και τους κρατούμενους συνειδήσεως. Αυτή η προστασία από το διεθνές δίκαιο του δικαιώματος της ελευθερίας του λόγου, έχουν μεταβάλει την ελευθερία αυτή σε θεμελιακό θεσμό του πολιτισμού για τον δυτικό τουλάχιστο κόσμο.


(Συνεχίζεται)

[Apomakros]

ΕΡΩΤΗΜΑ ΠΡΩΤΟ

Τα παραπάνω κείμενα νόμων και διακηρύξεων τι αντίκρυσμα έχουν; Πώς μεταφέρονται στην πράξη και πώς θωρακίζουν τον πολίτη, ώστε να αισθάνεται και να είναι ασφαλής όχι μόνο πριν εκφρασθεί αλλά και μετά, αφού δηλαδή εκφράσει δυσάρεστες για τους πολλούς απόψεις;






(Γιατί βέβαια, η προστασία του νόμου έχει σημασία όταν εκφράζει κανείς απόψεις όχι σύμφωνες, αλλά αντίθετες στις κυρίαρχες απόψεις της πλειοψηφίας.

Αιρετικές δηλαδή θα έλεγα, χωρίς τη θρησκευτική έννοια, απόψεις)