Πελατειακά δίκτυα (Σύστημα Προστασίας-Πελατείας)

Το σύστημα προστασίας/ πελατείας ορίζεται ως μία σχέση εξουσίας και διπολικής ανταλλαγής ανάμεσα σε κοινωνικούς φορείς άνισης κοινωνικής και οικονομικής ισχύος. Η σχέση αυτή στηρίζεται στην αμοιβαία ανάληψη υποχρεώσεων ή στην παροχή ορισμένων διαφορετικών υπηρεσιών, χωρίς το πλέγμα αυτό των υποχρεώσεων να εντάσσεται σε ένα δεδομένο έννομο και θεσμοποιημένο σύστημα αξιολογικών κανόνων συμπεριφοράς και αντίστοιχων κυρώσεων. Τα πελατειακά δίκτυα, τα οποία αποτελούν τη μεγαλύτερη και βαρύτερη κληρονομιά από την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, ήταν το βασικό λειτουργικό σχήμα του οθωμανικού διοικητικού μηχανισμού, το οποίο προσαρμόστηκε, μετεξελίχθηκε, εκσυγχρονίστηκε και επέζησε μέχρι τις μέρες μας. Λειτούργησαν απρόσκοπτα μέσα από το σύστημα της επαρχιακής τοπικής αυτοδιοίκησης που εξυπηρετούσε τις ανάγκες του οσμανικού κράτους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι έπαιξαν πάντα αρνητικό ρόλο αντίθετα αυτός ο τρόπος οργάνωσης συνέβαλλε σε μεγάλο βαθμό στη διατήρηση της ελληνικής εθνικής συνείδησης και στη μη αφομοίωση των πληθυσμών που βρίσκονταν επί αιώνες κάτω από τον οθωμανικό ζυγό.
Οι προύχοντες ήταν οι εκτελεστές της επίσημης πολιτικής μέσα στις ελεύθερες ελληνικές κοινότητες. Ανήκαν σε ανώτερη κοινωνική τάξη και εκλέγονταν με την ψήφο των προεστών και του κλήρου που βάραινε περισσότερο από αυτή των ελεύθερων χωρικών.
Οι φαναριώτες, των οποίων η μόρφωση, η διοικητική ικανότητα και η γλωσσομάθεια τους έκαναν αναντικατάστατους συμβούλους και τεχνικούς ειδικούς της Πύλης, καταλάμβαναν θέσεις κλειδιά στο διοικητικό μηχανισμό. Γενικότερα, οι έλληνες καταλάμβαναν τέτοιες θέσεις στα κέντρα λήψης αποφάσεων, αφού οι τούρκοι θεωρούσαν τις πολεμικές αναμετρήσεις και τη στελέχωση του στρατού ως το σημαντικότερο και άμεσης προτεραιότητας στοιχείο.
Κεντρικός συνεκτικός πυρήνας αυτής της δομής ήταν κάποια οικογένεια που τα μέλη της είχαν συχνά θέσεις κλειδιά ή ήταν τοπικοί άρχοντες με δύναμη και επιρροή μέσα στην οθωμανική διοίκηση, αλλά και συγχρόνως με μεγάλη αυτονομία. Γύρω από αυτή την οικογένεια συγκεντρώνονταν άλλες, συνήθως από την ίδια περιοχή ή με δεσμούς μακρινής συγγένειας με την ισχυρή οικογένεια, με σκοπό να προωθήσουν προσωπικά και οικονομικά συμφέροντα δια μέσου της ισχυρής οικογένειας. Η δομή του πελατειακού δικτύου ήταν ιεραρχική και πυραμιδοειδής, διότι καθώς το δίκτυο διευρυνόταν οι πελάτες που βρίσκονταν κοντύτερα στην ισχυρή οικογένεια ήταν συγχρόνως και προστάτες μιας μεγάλης ομάδας με αμοιβαίες επίσης σχέσεις πατρωνίας / πελατείας. Αυτό έκανε τούς επικεφαλής των πελατειακών ομάδων να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για συγκέντρωση πελατείας, διότι αν δεν εξυπηρετούσαν τα συμφέροντα κάποιου πελάτη (που ήταν συγχρόνως και προστάτης) θα έπαιρνε την ομάδα του και θα εντασσόταν σε άλλη πελατειακή ομάδα ανταγωνιστική της πρώτης.

Στο σύστημα αυτό σημαντικός είναι ο ρόλος της οικογένειας , των δικτύων συγγένειας αλλά και των κουμπάρων. Οι κουμπάροι αποτελούσαν ένα είδος διαύλου επικοινωνίας της οικογένειας με τον κοινωνικό περίγυρο. Από το 19ο αιώνα η κουμπαριά αποτελούσε για τους πολιτικούς μία μέθοδο για σίγουρη και σταθερή εκλογική πελατεία Οι πολιτικοί περιοδεύοντας στην επαρχία, συνήθιζαν να βαφτίζουν εκατοντάδες παιδιά. Αυτή η μέθοδος συνεχίζεται αναλλοίωτη μέχρι σήμερα στην ίδια έκταση και ένταση . Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται εκτεταμένα και πυκνά πελατειακά δίκτυα μεταξύ ψηφοφόρων, πολιτικών κομμάτων και κρατικού μηχανισμού, λόγω της σχέσης εξάρτησης του κρατικού μηχανισμού από το κυβερνών κόμμα

Ο ρόλος των πελατειακών δικτύων σε πολλές περιπτώσεις αποδεικνύεται λειτουργικός επειδή καλύπτει αδυναμίες και ατέλειες του κυρίως κρατικού μηχανισμού. Ο βουλευτής, ή οποιοσδήποτε άλλος πάτρωνας που συνδεόταν πελατειακά με αυτόν, αναπλήρωνε την έλλειψη κρατικής πολιτικής. Συγκεκριμένα, η προσφυγή σε πελατειακά δίκτυα για εισαγωγή σε νοσοκομείο ήταν αποτέλεσμα ανεπάρκειας κλινών, όπως επίσης και η πελατειακή προσφυγή για διορισμό ήταν αποτέλεσμα στενότητας της αγοράς εργασίας, αλλά και ανεπαρκούς πληροφόρησης. Συχνά, ο πάτρωνας μεσολαβούσε σε ιδιωτικές κλινικές προκειμένου ο πελάτης του να νοσηλευθεί με χαμηλά νοσήλια. Άλλοτε πάλι μεσολαβούσε στον ιδιωτικό τομέα και επιτύγχανε να προσληφθεί ο προστατευόμενός του σε εργοστάσιο. Δεν συνδεόταν πάντα με ρουσφετολογικό διορισμό, παρανομία ή διαφθορά, αλλά και με νόμιμες διαδικασίας που όμως εξ αίτίας της πολυνομίας και της κακοδιοίκησης η επικοινωνία του πολίτη με τη δημόσια διοίκηση ήταν αδύνατη όταν ο τελευταίος δεν είχε την εμπειρία της διαδικασίας.

Αυτό, όμως, είχε ως συνέπεια να διαιωνίζονται οι ατέλειες και οι ελλείψεις του κρατικού μηχανισμού, του οικονομικού και πολιτικού συστήματος. Ταυτόχρονα, το σύστημα πατρωνίας καλλιεργεί ένα πνεύμα ατομικισμού στην ελληνική κοινωνία, αφού ωθεί τα άτομα να αναζητούν προσωρινές και προσωπικές λύσεις για τον εαυτό τους, αδιαφορώντας για μια γενικότερη βελτίωση της λειτουργίας των θεσμών. Τέλος, το σύστημα αυτό διατηρεί το πνεύμα δουλικότητας, το οποίο χαρακτήριζε επί τουρκοκρατίας τα μικροαστικά στρώματα και σήμερα είναι γνωστό με τον όρο «χατζηαβατισμός» ο οποίος προέρχεται από το θέατρο σκιών και χρησιμοποιείται για να περιγράψει την υποταγή και τη μείωση του εαυτού απέναντι στην εξουσία με κλάματα, παρακάλια, κολακείες κλπ.