ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

Τα αρχαία κείμενα που έχουμε δεν είναι τα αυτούσια έργα των αρχαίων συγγραφέων μας, αλλά είναι το αποτέλεσμα μια μακροχρόνιας παρεμβατικής πρακτικής αρχής γενομένης ήδη από τους πρώτους Αλεξανδρινούς φιλολόγους (3ος – 2ος αι. π.Χ.) που ενδιαφερόμενοι για την διατήρηση της κλασσικής γραμματείας, σε μια εποχή που λησμονούνταν ολοένα η κλασσική αττική διάλεκτος, επεξεργάστηκαν κριτικά τα κείμενα αποκαθιστώντας το αρχικό κείμενο του συγγραφέα που μπορεί να είχε χαθεί. Η κριτική αυτή συνεχίστηκε και κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους από τους βυζαντινούς λογίους και τους μοναχούς που έγκλειστοι στο εργαστήριο (scriptorium) του μοναστηριού τους αντέγραφαν τα χειρόγραφα που είχαν σχολιάζοντας, αλλάζοντας ή διορθώνοντας, πολλές φορές σε εγκληματικό βαθμό, τα διαθέσιμα κείμενα των χειρογράφων. Μέχρι και τις μέρες μας οι φιλόλογοι δουλεύουν νυχθημερόν συλλέγοντας τα υπάρχοντα χειρόγραφα για ένα συγκεκριμένο κείμενο που θέλουν να αποκαταστήσουν. Ας δούμε εδώ πολύ συνοπτικά πώς δουλεύει ένας φιλόλογος επιθυμώντας να αποκαταστήσει την αρχική μορφή ενός κειμένου. Δοθέντος ότι το ιδιόγραφο του συγγραφέα έχει χαθεί για μας δια παντός, ο φιλόλογος θέτει ως στόχο του να αποκαταστήσει όχι πια το ιδιόγραφο, αλλά την κειμενική μορφή που ήταν πιο κοντά στο ιδιόγραφο.

1) Πρώτο στάδιο κριτικής είναι η recensio (= συλλογή και καταλογογράφηση των διαθέσιμων για το κείμενο που μας ενδιαφέρει να αποκαταστήσουμε χειρογράφων). Ας πουμε ότι έχουμε, εντελώς υποθετικά και πειραματικά, ένα μικρό κομμάτι από έναν χ συγγραφέα που σε μια του μορφή λέγει: «ουδείς αν γένοιτο ούτω ισχυρός, ός τα πάντα εαυτωι εκπορίζεσθαι πανταχόθεν». Ας πουμε ότι η παραπάνω εκδοχή ανήκει στον Παρισινό κώδικα των αρχών του 16ου αιώνα. Το κείμενο έχει βρεθεί, υποθετικά πάντα μιλώντας, και σε άλλους τέσσερις κώδικες. Στον Μαρκιανό κώδικα της Βενετίας από τον 15ο αι., στον κώδικα της Βιντόμπονας (Βιέννης) από τον 18ο αι., στον Βρεττανικό κώδικα των μέσων του 16ου αι. και, τέλος, στον Παλατινό κώδικα της Χαϊδελβέργης (Γερμανία) του 19ου.Έτσι, κατατάσσουμε σε χρονολογική σειρά τα διαθέσιμα για το κείμενό μας χειρόγραφα ως εξής:
Α).Μαρκιανός κώδικας της Βενετίας (15ος)
Β) Παρισινός κώδικας (αρχές 16ου)
Γ) Βρεττανικός κώδικας (μέσα 16ου)
Δ) Κώδικας της Βιντόμπονας (18ος)
Ε) Παλατινός κώδικας (19ος)

Το πρόβλημα, όμως, δεν λύνεται λέγοντας ότι, επειδή το παλαιότερο χειρόγραφο που έχουμε είναι του 15ου αιώνα από τη Βενετία, θα δεχτούμε ότι είναι και το κοντινότερο στον συγγραφέα κείμενο.
2) Έτσι , προχωράμε στο δεύτερο στάδιο κριτικής, που λέγεται examinatio
(=εξέταση, σύγκριση χειρογράφων). Ας δούμε τις έξι παραλλαγές όλων των κωδίκων που έχουμε στη διάθεσή μας:
ΜΑΡΚΙΑΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ
ουδείς αν γένοιτο ούτως ισχυρός, ως άπαντα εαυτωι εκπορίζεσθαι πανταχόθεν
ΠΑΡΙΣΙΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ
ουδείς αν γένοιτο ούτως ισχυρός, ός τα πάντα εαυτωι εκπορίζεσθαι πανταχόθεν
ΒΡΕΤΤΑΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ
ουδείς αν γένοιτο ούτος ισχυρός, ώστε πάντα εαυτωι εκπορίζεσθαι πανταχόθεν
ΚΩΔΙΚΑΣ ΤΗΣ ΒΙΝΤΟΜΠΟΝΑΣ
ουδείς αν γένοιτο ούτως ισχυρός, ός τα πάντα εαυτωι εκπορίζεσθαι πανταχόθεν
ΠΑΛΑΤΙΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ
ουδείς αν γένοιτο ούτος ισχυρός, ός άπαντα εαυτωι εκπορίζεσθαι πανταχόθεν

Αφού παρουσιάσαμε όλες τις εκδοχές, προβαίνουμε σε σύγκριση ομαδοποιώντας τις ομοιότητες και τις διαφορές που έχουν μεταξύ τους.

ούτως -------- ΜΑΡΚΙΑΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ, ΠΑΡΙΣΙΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ, ΚΩΔΙΚΑΣ ΒΙΝΤΟΜΠΟΝΑΣ
ούτος --- ΒΡΕΤΤΑΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ, ΠΑΛΑΤΙΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ

ως ---- μόνον ο ΜΑΡΚΙΑΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ
ώστε - μόνον ο ΒΡΕΤΤΑΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ

ός -- α) ός (τα πάντα) -- ΠΑΡΙΣΙΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ, ΚΩΔΙΚΑΣ ΤΗΣ ΒΙΝΤΟΜΠΟΝΑΣ
β) ός (άπαντα) -- ΠΑΛΑΤΙΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ

Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι άπαξ απαντάται το ως στον Μαρκιανό κώδικα και το ός άπαντα στον Παλατινό κώδικα.. Επίσης άπαξ είναι το ώστε στον Βρεττανικό κώδικα. Αντίθετα συχνή είναι η παρουσία του ούτως (σε 3 κώδικες), του ούτος (σε 2 κώδικες) και του ός τα πάντα ( σε 2 κώδικες).

Αυτό σημαίνει ότι το αρχέτυπο, δηλαδή το πλησιέστερο στο ιδιόγραφο του συγγραφέα, θα πρέπει να είχε ούτως (επίρρημα) ή ούτος (αντωνυμία). Την γραφή αυτή παραδίδουν οι Μαρκιανός κώδικας, Παρισινός κώδικας και κώδικας Βιντόμπονας. Ο Μαρκιανός κώδικας, όμως, αποκλίνει από όλους τους άλλους κώδικες με την γραφή ως, ενώ οι λοιποί έχουν ός. Συνεπώς, ο αντιγραφέας του Μαρκιανού κώδικα αντί του ός έγραψε ως. Άρα, ο Μαρκιανός κώδικας, αν και ο παλαιότερος των άλλων κωδίκων, δεν δίνει την ορθή γραφή στο σημείο αυτό. Ο Μαρκιανός κώδικας θα πρέπει να βασίστηκε σε κάποιο άλλο χειρόγραφο που δεν μας διασώθηκε, από τον οποίο πιθανόν να προέρχονται και ο Παρισινός κώδικας και ο κώδικας της Βιντόμπονας. Σχετικά με τη γραφή ούτος αποφαίνονται οι Βρεττανικός κώδικας και Παλατινός κώδικας, που πιθανότατα να ακολουθούν ένα άλλο χαμένο για μας χειρόγραφο που να παραθέτει τη γραφή ούτος.

3). Και φτάνουμε έτσι τώρα να αποκαταστήσουμε το κομμάτι αυτό ενός ολόκληρου κειμένου. Το τρίτο και τελευταίο στάδιο emendatio (=διόρθωση, αποκατάσταση), βασιζόμενο στα συμπεράσματα των δυο προηγουμένων σταδίων, θα έχει πιθανότατα ως εξής:

ουδείς αν γένοιτο ούτως ισχυρός, ός τα πάντα εαυτωι εκπορίζεσθαι πανταχόθεν

Παρατηρούμε ότι συμπίπτει με την παραλλαγή του κώδικα της Βιντόμπονας.